Helicobacter pylori (w skrócie H. pylori, znana również pod dawną nazwą Campylobacter pylori), to bakteria, którą wykryto stosunkowo późno. Odkrycia Helicobacter pylori w ludzkiej błonie śluzowej żołądka dokonali w 1982 r. dwaj australijscy uczeni, Marshall i Warren. Nazwa Helicobacter (od łac. helix – spirala) nawiązuje do charakterystycznego kształtu bakterii, który prawdopodobnie ułatwia jej przenikanie w głąb błony śluzowej układu pokarmowego.
Helicobacter pylori wykrywa się przede wszystkim w dalszej części żołądka, określanej jako odźwiernik (łac. pylorus, stąd drugi człon nazwy bakterii), która przechodzi w dwunastnicę. Nieco później wykazano, że Helicobacter pylori może zakażać także inne tkanki, wątrobę lub oko. Naukowcy stwierdzili, że bakteria występuje u osób z przewlekłym zapaleniem błony śluzowej żołądka i z wrzodami żołądka. Dużą niespodzianką było odkrycie, że istnieje bakteria dostosowana do przeżycia w żołądku człowieka, ponieważ dotychczas zakładano, że kwas solny żołądka stwarza środowisko wybitnie nieprzyjazne bakteriom – po prostu odkaża pokarm, co jest jednym z jego głównych fizjologicznych zadań. W przypadku Helicobacter pylori spostrzeżono jednak, że kolonizuje ona błony śluzowe o niskim pH (odczynie kwaśnym). Kwas nie tylko nie szkodził bakterii, lecz wręcz wydawał się niezbędny do jej rozwoju.
To właśnie H. pylori może być jedną z przyczyn zapalenia błony śluzowej żołądka, choroby wrzodowej żołądka/dwunastnicy, rzadziej raka żołądka czy niedokrwistości z niedoboru żelaza. Objawowa i potwierdzona klinicznie infekcja H. pylori wymaga leczenia antybiotykami i lekami obniżającymi kwasowość soku żołądkowego. Problemem jest jednak oporność bakterii na część antybiotyków stosowanych do tej pory w terapii, a także efekty uboczne leczenia takie jak biegunka, nudności czy zaburzenia smaku.
Należy jednak pamiętać, że samo zakażenie bakterią nie jest równoznaczne z rozwojem choroby wrzodowej. Niemal połowa ludzkości (więcej w krajach rozwijających się) jest zakażona Helicobacter pylori. W Polsce zakażonych jest 67% dorosłych i 30% dzieci (w ostatnich latach obserwuje się zmniejszenie częstości tego zakażenia). Tymczasem na chorobę wrzodową żołądka i dwunastnicy zapada 5–10% dorosłej populacji. Oznacza to, że tylko u około co dziesiątej osoby zakażonej Helicobacter pylori rozwinie się choroba wrzodowa.
Zakażenie układu pokarmowego przez Helicobacter pylori przebiega zwykle bezobjawowo, tylko w nielicznych przypadkach pojawiają się objawy typowe dla zapalenia żołądka, ból w nadbrzuszu (czyli górnej części brzucha), nudności i wymioty, zwykle bez gorączki.
Jak można zarazić się bakterią Helicobacter pylori?
Helicobacter pylori można się zarazić w bardzo prosty sposób. Uważa się, że nowe infekcje występują w wyniku bezpośredniego przeniesienia z człowieka na człowieka drogą ustno-ustną lub kałowo-ustną albo obydwoma. H. pylori wykryto w ślinie, wymiocinach, wydzielinach żołądkowych i kale. Nie ma jednoznacznych dowodów na dominujące przenoszenie przez którykolwiek z tych produktów. Inne możliwe źródła obejmują skażoną żywność, ponieważ H. pylori może krótko przetrwać nawet w lodówce. Jednak bezpośrednia transmisja między osobami pozostaje najbardziej prawdopodobnym źródłem zakażenia.
Objawy zakażenia Helicobacter pylori
Większość osób nie odczuwa żadnych dolegliwości związanych z zakażeniem Helicobacter pylori. U 5-10% mogą pojawić się:
- ból brzucha
- wzdęcia
- zgaga
- odbijanie
- brak apetytu
- mdłości
- niestrawność
- nudności
- wymioty
- chudnięcie
Łagodne początkowo symptomy choroby mogą szybko mijać, jednak bez leczenia odpowiednimi antybiotykami bakterie nie są eliminowane. Nawroty objawów infekcji z czasem stają się coraz bardziej dotkliwe. Wrzody dwunastnicy i wrzody żołądka mogą dawać silne bóle brzucha po jedzeniu, wzdęcia i uczucie pełności.
Helicobacter pylori – jak leczyć?
Leczenie Helicobacter pylori obejmuje przede wszystkim eradykację zakażenia. Taki sposób leczenia zalecany jest w przypadku występowania nasilonych zmian zapalnych w obrazie histologicznym, choroby wrzodowej i innych poważnych powikłań kolonizacji H. pylori. Eradykacja Helicobacter pylori jest to leczenie obejmujące podawanie antybiotyków, leków hamujących wydzielanie żołądkowe oraz osłaniających błonę śluzową. Jest wiele schematów leczenia eradykacyjnego. Najczęściej antybiotykoterapia trwa 10-14 dni, po czym stosuje się 10-14 dni leki z grupy IPP, ograniczające wydzielanie kwasu solnego w żołądku. Uzupełnieniem terapii jest dieta łatwostrawna ograniczająca spożycie substancji pobudzających wydzielanie kwasu solnego w żołądku.
Dieta w Helicobacter pylori
Niektóre składniki żywności mogą działać bakteriostatycznie i bakteriobójczo na H.pylori co potwierdzono w badaniach przeprowadzonych zarówno w warunkach laboratoryjnych, jak i u ludzi, i zwierząt. Wśród tych substancji można wymienić polifenole, izotiocyjaniany, olejki eteryczne czy laktoferynę. Niektóre z nich mogą np. hamować aktywności ureazy – enzymu, dzięki któremu bakteria jest w stanie przetrwać w bardzo kwaśnym środowisku żołądka, inne utrudniają przyczepność H.pylorii do śluzówki żołądka. Dodatkowo niektóre produkty mogą działać np. poprzez swoją wysoką osmolarność. Warto więc w codziennym jadłospisie uwzględnić produkty zawierające wymienione składniki zwłaszcza, że często produkty te są powszechnie dostępne i łatwe do wkomponowania w codzienny jadłospis. Zatem jakie to produkty?
- Owoce jagodowe: truskawki, maliny, jagody, jeżyny, borówka amerykańska, żurawina zawierają polifenole wykazujące silną aktywność bakteriostatyczną nawet wobec szczepów H. pylori opornych na klarytromycynę czyli jeden z antybiotyków stosowanych w zwalczaniu zakażenia tą bakerią. W jednym zbadań przeprowadzonych z podwójnie ślepą próbą potwierdzono, że regularne picie soku żurawinowego może hamować zakażenie H. pylori, a efekt ten obserwowano przy spożywaniu 250 ml soku dziennie już po 35 dniach.
- Warzywa kapustne m.in. kapusta, kalafior, brokuł, kalarepa, brukselka czy rzepa zawierają izotiocyjaniany o właściwościach antynowotworowych. W wieloletnim badaniu dużej populacji chińskiej wykazano, że u osób o wyższym stężeniu metabolitów izotiocyjanianów w moczu ryzyko raka żołądka było niższe co wiązano m.in. z ich baktriobójczym działaniem wobec H. pylori. W innym badaniu stwierdzono, że spożywanie 70 g kiełków brokuła dziennie przez osoby z potwierdzonym zakażeniem H. pylori znacząco osłabiało kolonizację tej bakterii i co ważne badani nie uskarżali się na żadne dolegliwości po spożywaniu kiełków.
- Mleko i wybrane przetwory mleczne – mleko zawiera laktoferynę, białko o właściwościach antybakteryjnych. W metaanalizie kilku badań dotyczących zwalczania zakażenia H. pylorii (eradykacji) wykazano, że laktoferyna z mleka krowiego zwiększała liczbę skutecznych eradykacji oraz zmniejszała efekty uboczne farmakoterapii. Wspomagająco w trakcie leczenia antybiotykami można również uwzględnić jogurty, kefiry zawierające probiotyki.
- Miody – w badaniach laboratoryjnych potwierdzono, że wykazują one działanie bakteriostatyczne wobec H. pylori i hamują aktywność ureazy. W jednym z badań przeprowadzonym wśród osób z objawami dyspeptycznymi zaobserwowano, że u tych którzy spożywali miód przynajmniej jednego dnia w tygodniu istotnie rzadziej stwierdzano zakażenie H.pylori w porównaniu do tych, którzy miód jadali rzadziej.
- Zielona herbata – zawiera katechiny silne hamujące działanie ureazy. W badaniach na zwierzętach wykazano, że stężenie katechin występujące w naparze z zielonej herbaty jest wystarczające by hamować rozwój H.pylori w błonie śluzowej żołądka. Niektóre badania obserwacyjne wskazują na rzadsze występowanie zakażenia H.pylori wśród osób pijących zieloną/czarną herbatę co najmniej jeden dzień w tygodniu w porównaniu do pijących te napoje rzadziej.
- Zioła i przyprawy – cynamon, imbir, kardamon, kolendra, rozmaryn, majeranek, oregano, cząber, szałwia, mięta, bazylia, lebiodka, anyż czy kminek zawierają olejki eteryczne o działaniu silnie hamującym wzrost H. pylori.
Potencjalnie terapeutycznie mogą działać także czosnek, owoce dzikiej róży, lukrecja, nierafinowana oliwa z oliwek czy olej z nasion czarnej porzeczki.